LIBER V
“I.
Quemadmodum vocabula essent imposita rebus in lingua Latina, sex libris exponere institui. De his tris ante hunc feci quos Septumio[?] misi: in quibus est de disciplina, quam vocant etymologiken: quae contra eam dicerentur, volumine primo, quae pro ea, secundo, quae de ea, tertio. In his ad te scribam, a quibus rebus vocabula imposita sint in lingua Latina, et ea quae sunt in consuetudine apud populum et ea quae inveniuntur apud poetas.
Cum unius cuiusque verbi naturae sint duae, a qua re et in qua re vocabulum sit impositum (itaque a qua re sit pertinacia cum requiritur, ostenditur esse a pertendendo; in qua re sit impositum dicitur cum demonstratur, in quo non debet pertendi et pertendit, pertinaciam esse, quod in quo oporteat manere, si in eo perstet, perseverantia sit), priorem illam partem, ubi cur et unde sint verba scrutantur, Graeci vocant etymologian, illam alteram peri semainomenon. De quibus duabus rebus in his libris promiscue¹ dicam, sed exilius de posteriore.
¹ O sentido gramatical é “possuir um só gênero”; a acepção pejorativa do português parece ser inexistente no latim clássico.
Quae ideo sunt obscuriora, quod neque omnis impositio verborum exstat, quod vetustas quasdam delevit, nec quae exstat sine mendo omnis imposita, nec quae recte est imposita, cuncta manet (multa enim verba litteris commutatis sunt interpolata), neque omnis origo est nostrae linguae e vernaculis verbis, et multa verba aliud nunc ostendunt, aliud ante significabant, ut hostis: nam tum eo verbo dicebant peregrinum qui suis legibus uteretur, nunc dicunt eum quem tum dicebant perduellem. [em sentido oposto]
In quo genere verborum aut casu erit illustrius unde videri possit origo, inde repetam. Ita fieri oportere apparet, quod recto casu quom, dicimus impos, obscurius est esse a potentia quam cum dicimus impotem; et eo obscurius fit, si dicas pos quam impos: videtur enim pos significare potius potem quam potentem.”
“Quem puerum vidisti formosum, hunc vides deformem in senecta.”
Quem vê formosura na infância, necessariamente há de ver deformidade na velhice.
“Tertium seculum non videt eum hominem quem vidit primum.”
Um homem jamais vê três séculos.
“Quorum verborum novorum ac veterum discordia omnis in consuetudine communi, quot modis commutatio sit facta qui animadverterit, facilius scrutari origines patietur verborum:¹ reperiet enim esse commutata, ut in superioribus libris ostendi, maxime propter bis quaternas causas. Litterarum enim fit demptione aut additione et propter earum traiectionem aut commutationem, item syllabarum productione aut correptione, denique adiectione aut detrectione; quae quoniam in superioribus libris cuiusmodi essent exemplis satis demonstravi, hic ammonendum esse modo putavi.
¹ Problema (solução?) imutável da língua.
Nunc singulorum verborum origines expediam, quorum quattuor explanandi gradus. Infimus quo populus etiam venit: quis enim non videt unde argentifodinae [excavação de prata] et viocurus? Secundus quo grammatica escendit antiqua, quae ostendit, quemadmodum quodque poeta finxerit verbum, quod confinxerit, quod declinarit »
“Tertius gradus, quo philosophia ascendens pervenit atque ea quae in consuetudine communi essent aperire coepit, ut a quo dictum esset oppidum, vicus, via. Quartus, ubi est adytum et initia regis: quo si non perveniam ad scientiam, at opinionem aucupabor, [relativo à caça, caça de palavras] quod etiam in salute nostra nonnunquam facit cum aegrotamus medicus.”
“Non enim videbatur consentaneum quaerere me in eo verbo quod finxisset Ennius causam, neglegere quod ante rex Latinus finxisset, cum poeticis multis verbis magis delecter quam utar, antiquis magis utar quam delecter.¹ An non potius mea verba illa quae hereditate a Romulo rege venerunt quam quae a poeta Livio relicta?
¹ A lei do imperador pouco importa em questões lingüísticas: os poetas consolidam a língua muito mais. Quem é Rômulo perto de Lívio, que ressignifica o que outrora se falava?
Igitur quoniam in haec sunt tripertita verba, quae sunt aut nostra aut aliena aut oblivia, de nostris dicam cur sint, de alienis unde sint, de obliviis relinquam [resta ou some, verbo ambíguo]: quorum partim quid tamen invenerim aut opiner scribam. In hoc libro dicam de vocabulis locorum et quae in his sunt, in secundo de temporum et quae in his fiunt, in tertio de utraque re a poetis comprehensa.
Pythagoras Samius ait omnium rerum initia esse bina[rio] ut finitum et infinitum, bonum et malum, vitam et mortem, diem et noctem. Quare item duo status et motus, utrumque quadripertitum: quod stat aut agitatur, corpus, ubi agitatur, locus, dum agitatur, tempus, quod est in agitatu, actio. Quadripertitio magis sic apparebit: corpus est ut cursor, locus stadium qua currit, tempus hora qua currit, actio cursio.” “quod neque unquam tempus, quin fuerit motus: eius enim intervallum tempus; neque motus, ubi non locus et corpus, quod alterum est quod movetur, alterum ubi; neque ubi is agitatus, non actio ibi.”
Na minha opinião Varro começou pelo mais difícil quando fala de planetas e seus deuses-representantes, mais à frente, deveria ter exposto o tema logo em seguida a céu e terra.
“II.
Incipiam de locis ab ipsius loci origine. Locus est, ubi locatum quid esse potest, ut nunc dicunt, collocatum. Veteres id dicere solitos apparet apud Plautum:
Filiam habeo grandem dote cassam atque inlocabilem
Neque eam queo locare cuiquam.
Apud Ennium:
O Terra Thraeca, ubi Liberi fanum inclutum
Maro locavit. »
“Sic loci muliebres, ubi nascendi initia consistunt.”
“III.
Loca naturae secundum antiquam divisionem prima duo, terra et caelum, deinde particulatim utriusque multa. Caeli dicuntur loca supera et ea deorum, terrae loca infera et ea hominum. Ut Asia sic caelum dicitur modis duobus. Nam et Asia, quae non Europa, in quo etiam Syria, et Asia dicitur prioris pars Asiae, in qua est Ionia ac provincia nostra.”
[em itálico, palavras não-dicionarizadas em edições modernas de dicionários de latim clássico.]
“Caelum dictum scribit Aelius, quod est caelatum, aut contrario nomine, celatum quod apertum est; non male, quod impositor, multo potius caelare a caelo quam caelum a caelando. Sed non minus illud alterum de celando ab eo potuit dici, quod interdiu celatur, quam quod noctu non celatur.”
“cavum caelum”
“Quae cava caeli
Signitenentibus conficis bigis;”
“In altisono caeli clipeo:
cavum enim clipeum;”
“Caeli ingentes [imenso] fornices.”
“Quare ut a cavo cavea et caullae et convallis, cavata vallis, et cavernae a cavatione ut cavum, sic ortum, unde omnia apud Hesiodum, a chao cavo caelum.”
“IV.
Terra dicta ab eo, ut Aelius scribit, quod teritur. Itaque tera in augurum libris scripta cum R uno.” Vem de terra ou <tera> também o nome “término”.
“Igitur tera terra et ab eo poetae appellarunt summa terrae quae sola teri possunt, <sola terrae>.”
“et quod terra sit humus, ideo is humatus mortuus, qui terra obrutus; ab eo qui Romanus combustus est, si in sepulcrum, eius abiecta gleba non est aut si os exceptum est mortui ad familiam purgandam, donec in purgando humo est opertum (ut pontifices dicunt, quod inhumatus sit), familia funesta manet. Et dicitur humilior, qui ad humum, demissior, infimus humillimus, quod in mundo infima humus.”
HUMOR, DE HUMO (inclusive segue a curio em Português: “A grafia húmus está correta, sendo a forma mais usada da palavra.”), como “a terra líquida”.
Etimologia: “Do latim humor.oris ‘fluido, linfa’.”
“Humor hinc. Itaque ideo Lucilius:
Terra abiit in nimbos humoremque.”
“humidam humectam; hinc ager uliginosus humidissimus; hinc udus uvidus; hinc sudor et udor.”
“A puteis oppidum ut Puteoli,¹ quod incircum eum locum aquae frigidae et caldae multae, nisi a putore potius, quod putidus odoribus saepe ex sulphure et alumine. Extra oppida a puteis puticuli, quod ibi in puteis obruebantur homines, nisi potius, ut Aelius scribit, puticuli quod putescebant ibi cadavera proiecta, qui locus publicus ultra Esquilias. Itaque eum Afranius putilucos in Togata appellat, quod inde suspiciunt per puteos lumen.
[¹ Atual Pozzuoli. Cidade da província da Nápoles, com cerca de 80 mil hab.]
Lacus lacuna magna, ubi aqua contineri potest. Palus paululum aquae in altitudinem et palam latius diffusae. Stagnum a Graeco, quod ii stegnon quod non habet rimam. Hinc ad villas rutunda stagna, quod rutundum facillime continet, anguli maxime laborant.”
“inter haec hoc interest, quod stillicidium eo quod stillatim cadit, flumen quod fluit continue.”
“Ab hoc qui circum Aternum habitant, Amiternini appellati. Ab eo qui populum candidatus circum it, ambit, et qui aliter facit, indagabili ex ambitu causam dicit. Itaque Tiberis amnis, quod ambit Martium Campum et urbem; oppidum Interamna dictum, quod inter amnis est constitutum; item Antemnae, quod ante amnis, qua Anio influit in Tiberim, quod bello male acceptum consenuit.”
“Sed de Tiberis nomine anceps historia. Nam et suum Etruria et Latium suum esse credit, quod fuerunt qui ab Thebri vicino regulo Veientum, dixerint appellatum, primo Thebrim.”
“V. [texto na íntegra]
Ut omnis natura in caelum et terram divisa est, sic caeli regionibus terra in Asiam et Europam. Asia enim iacet ad meridiem et austrum, Europa ad septemtriones et aquilonem. Asia dicta ab nympha, a qua et Iapeto traditur Prometheus. Europa ab Europa Agenoris, quam ex Phoenice, Manlius scribit taurum exportasse, quorum egregiam imaginem ex aere Pythagoras Tarenti.
Europae loca multae incolunt nationes. Ea fere nominata aut translaticio nomine ab hominibus ut Sabini et Lucani, aut declinato ab hominibus, ut Apulia et Latium, aut utrumque, ut Etruria et Tusci. Qua regnum fuit Latini, universus ager dictus Latius, particulatim oppidis cognominatus, ut a Praeneste Praenestinus, ab Aricia Aricinus.
Ut nostri augures publici disserunt, agrorum sunt genera quinque: Romanus, Gabinus, peregrinus, hosticus, incertus. Romanus dictus unde Roma ab Romulo; Gabinus ab oppido Gabiis; peregrinus ager pacatus, qui extra Romanum et Gabinum, quod uno modo in his servantur auspicia; dictus peregrinus a pergendo, id est a progrediendo: eo enim ex agro Romano primum progrediebantur: quocirca Gabinus quoque peregrinus, sed quod auspicia habet singularia, ab reliquo discretus; hosticus dictus ab hostibus; incertus is, qui de his quattuor qui sit ignoratur.”
VI.
Ager dictus in quam terram quid agebant, et unde quid agebant fructus causa; alii, quod id Graeci dicunt agron. (…) Eius finis minimus constitutus in latitudinem pedes quattuor (fortasse an ab eo quattuor, quod ea quadrupes agitur); in longitudinem pedes centum viginti; in quadratum actum et latum et longum esset centum viginti. Multa antiqui duodenario numero finierunt ut duodecim decuriis actum.”
“Qua ibant, ab itu iter appellarunt; qua id anguste, semita, ut semiter dictum.”
“Ager cultus ab eo quod ibi cum terra semina coalescebant, et ubi non consitus incultus. Quod primum ex agro plano fructus capiebant, campus dictus; posteaquam proxuma superiora loca colere coeperunt, a colendo colles appellarunt; quos agros non colebant propter silvas aut id genus, ubi pecus possit pasci, et possidebant, ab usu salvo saltus nominarunt. Haec etiam Graeci neme, nostri nemora.”
“Ager quod videbatur pecudum ac pecuniae esse fundamentum, fundus dictus, aut quod fundit quotquot annis multa. Vineta ac vineae a vite multa. Vitis a vino, id a vi; hinc vindemia, quod est vinidemia aut vitidemia. Seges ab satu, id est semine. Semen, quod non plane id quod inde; hinc seminaria, sementes, item alia.”
“Ubi frumenta secta, ut terantur, arescunt, area. Propter horum similitudinem in urbe loca pura areae; a quo potest etiam ara deum, quod pura, nisi potius ab ardore, ad quem ut sit fit ara; a quo ipsa area non abest, quod qui arefacit ardor est solis.”
“Arvus et arationes ab arando; ab eo quod aratri vomer sustulit, sulcus; quo ea terra iacta, id est proiecta, porca. [estéril]”
“Prata dicta ab eo, quod sine opere parata. Quod in agris quotquot annis rursum, facienda eadem, ut rursum capias fructus, appellata rura.”
“VII.
Ubi nunc est Roma, Septimontium nominatum ab tot montibus quos postea urbs muris comprehendit; e quis Capitolinum dictum, quod hic, cum fundamenta foderentur aedis Iovis, caput humanum dicitur inventum.”
“quod Saturnia Porta quam Iunius scribit ibi, quam nunc vocant Pandanam, quod post aedem Saturni in aedificiorum legibus privatis parietes postici ‘muri Saturnii’ sunt scripti.
Aventinum aliquot de causis dicunt. Naevius ab avibus, quod eo se ab Tiberi ferrent aves, alii ab rege Aventino Albano, quod ibi sit sepultus, alii Adventinum ab adventu hominum, quod commune Latinorum ibi Dianae templum sit constitutum.”
“Merces (dicitur a merendo et aere) huic vecturae qui ratibus transibant quadrans. Ab eo Lucilius scripsit:
Quadrantis ratiti.”
“VIII.
Reliqua urbis loca olim discreta, cum Argeorum sacraria septem et viginti in quattuor partis urbis sunt disposita.”
“E quis prima scripta est regio Suburana, secunda Esquilina, tertia Collina, quarta Palatina.
In Suburanae regionis parte princeps est Caelius mons a Caele Vibenna, Tusco duce nobili, qui cum sua manu dicitur Romulo venisse auxilio contra Tatium regem. Hinc post Caelis obitum, quod nimis munita loca tenerent neque sine suspicione essent, deducti dicuntur in planum.”
“In Sacris Argeorum scriptum sic est:
Oppius Mons: princeps Esquiliis uls lucum Facutalem; sinistra via secundum moerum est.
Oppius Mons: terticeps cis lucum Esquilinum; dexteriore via in tabernola est.
Oppius Mons: quarticeps cis lucum Esquilinum; via dexteriore in figlinis est.
Cespius Mons: quinticeps cis lucum Poetelium; Esquiliis est.
Cespius Mons: sexticeps apud aedem Iunonis Lucinae, ubi aeditumus habere solet.”
“Quartae regionis Palatium, quod Pallantes cum Euandro venerunt, qui et Palatini; alii quod Palatini, aborigines ex agro Reatino, qui appellatur Palatium, ibi consederunt; sed hoc alii a Palanto uxore Latini putarunt. Eundem hunc locum a pecore dictum putant quidam; itaque Naevius Balatium appellat.”
“Germalum a germanis Romulo et Remo, quod ad ficum ruminalem, et ii ibi inventi, quo aqua hiberna Tiberis eos detulerat [trouxe] in alveolo expositos. Veliae¹ unde essent plures accepi causas, in quis quod ibi pastores Palatini ex ovibus ante tonsuram inventam vellere lanam sint soliti, a quo vellera dicuntur.” Regiões da cidade de Roma aparentemente mais novas que as 4 primeiras.
¹ “Vélia (em latim: Velia ou Veliae; em italiano: Velia) é uma selada ou um esporão que avança do meio da face norte do monte Palatino na direção do monte Ópio, este também um esporão do monte Esquilino, em Roma. Na Antiguidade Tardia, o Vélia foi chamado de Summa Sacra Via (‘cume da Via Sacra’) — ali a via atingia seu ponto mais alto. A colina foi em grande parte desbarrancada na década de 1930 para permitir a abertura da Via dei Fori Imperiali, com um grande muro de contenção visível no limite nordeste da via sustentando o que restou.”
“IX. [na íntegra]
Ager Romanus primum divisus in partis tris, a quo tribus appellata Titiensium, Ramnium, Lucerum. Nominatae, ut ait Ennius, Titienses ab Tatio, Ramnenses ab Romulo, Luceres, ut Iunius, ab Lucumone; sed omnia haec vocabula Tusca, ut Volnius, qui tragoedias Tuscas scripsit, dicebat.
Ab hoc partes quoque quattuor urbis tribus dictae, ab locis Suburana, Palatina, Esquilina, Collina; quinta, quod sub Roma, Romilia; sic reliquae triginta ab his rebus quibus in Tribuum Libro scripsi.”
“X.
Quod ad loca quaeque his coniuncta fuerunt, dixi; nunc de his quae in locis esse solent immortalia et mortalia expediam, ita ut prius quod ad deos pertinet dicam. Principes dei Caelum et Terra. Hi dei idem qui Aegypti Serapis et Isis, etsi Harpocrates digito significat, ut taceam. Idem principes in Latio Saturnus et Ops.”¹
¹ “Harpócrates (em grego: Ἃρποκράτης), na mitologia grega, é o deus do silêncio, do segredo e da confidencialidade. Foi adaptado pelos antigos gregos a partir da representação infantil do deus egípcio Hórus. Para os antigos egípcios, Hórus representava o Sol recém-nascido, surgindo todo dia ao amanhecer. Quando os gregos conquistaram o Egito, com Alexandre, o Grande, acabaram por transformar o Hórus egípcio numa divindade helenística conhecida como Harpócrates (do egípcio Har-pa-khered ou Heru-pa-khered, lit. ‘Har, a Criança’). Vide entidade feminina equivalente cultuada pelos romanos, a deusa Tácita. (…) Os mesmos primeiros deuses eram chamados, no Lácio, de Saturno e Ops.”
Haec duo Caelum et Terra, quod anima et corpus. Humidum et frigidum terra, sive
Ova parire solet genus pennis condecoratum,
Non animam
Ennius
Post inde venit divinitus pullis
Ipsa anima
Zenon Citieus
Istic est de sole sumptus ignis;
idem de sole:
Isque totus mentis est,
ut humores frigidae sunt humi, ut supra ostendi.
Epicharmus
« Inde omne corpus, ubi nimius ardor aut humor, aut interit aut, si manet, sterile. Cui testis aestas et hiems, quod in altera aer ardet et spica aret, in altera natura ad nascenda cum imbre et frigore luctare non volt et potius ver expectat. Igitur causa nascendi duplex: ignis et aqua. Ideo ea nuptiis in limine adhibentur, quod coniungitur hic, et mas ignis, quod ibi semen, aqua femina, quod fetus ab eius humore, et horum vinctionis vis Venus. »
« Hinc comicus:
Huic victrix Venus, videsne haec?
Non quod vincere velit Venus, sed vincire. Ipsa Victoria ab eo quod superati vinciuntur. Utrique testis poesis, quod et Victoria et Venus dicitur caeligena: Tellus enim quod prima vincta Caelo, Victoria ex eo. Ideo haec cum corona et palma, quod corona vinctum capitis et ipsa a vinctura dicitur vieri, id est vinciri;
IUpiter
IUno
IU interface do usuário
« Hoc idem magis ostendit antiquius Iovis nomen: nam olim Diovis et Diespiter dictus, id est dies pater; a quo dei dicti qui inde, et dius et divum, unde sub divo, Dius Fidius. Itaque inde eius perforatum tectum, ut ea videatur divum, id est caelum. Quidam negant sub tecto per hunc deierare oportere. Aelius Dium Fidium dicebat Diovis filium, ut Graeci Dioskopon Castorem, et putabat hunc esse Sancum ab Sabina lingua et Herculem a Graeca. Idem hic Dis pater dicitur infimus, qui est coniunctus terrae, ubi omnia ut oriuntur ita aboriuntur; quorum quod finis ortuum, Orcus dictus. »
« (Apollinis vocabulum Graecum alterum, alterum Latinum) »
« Hinc Epicharmus Ennii Proserpinam quoque appellat, quod solet esse sub terris. Dicta Proserpina, quod haec ut serpens modo in dexteram modo in sinisteram partem late movetur. Serpere et proserpere idem dicebant »
« Bellona ab bello nunc, quae Duellona a duello. Mars ab eo quod maribus in bello praeest, aut quod Sabinis acceptus ibi est Mamers. Quirinus a Quiritibus. Virtus ut viritus a virilitate. Honos ab onere: itaque honestum dicitur quod oneratum, et dictum:
Onus est honos qui sustinet rem publicam. »
“XI. (na íntegra)
Quod ad immortalis attinet, haec; deinceps quod ad mortalis attinet videamus. De his animalia in tribus locis quod sunt, in aere, in aqua, in terra, a summa parte ad infimam descendam. Primum nomina omnium: alites ab alis, volucres a volatu. Deinde generatim: de his pleraeque ab suis vocibus ut haec: upupa, cuculus, corvus, hirundo, ulula, bubo; item haec: pavo, anser, gallina, columba.
Sunt quae aliis de causis appellatae, ut noctua, quod noctu canit et vigilat, lusciniola, [rouxinol] quod luctuose [doloroso] canere existimatur atque esse ex Attica Progne in luctu facta avis. Sic galeritus [peruca] et motacilla, altera quod in capite habet plumam elatam, altera quod semper movet caudam. Merula, quod mera, [simples, puro, único] id est sola, volitat; contra ab eo graguli, quod gregatim, ut quidam Graeci greges gergera. Ficedulae et miliariae [milho] a cibo, quod alterae fico, alterae milio fiunt pingues. [gordura]”
“XII. (na íntegra)
Aquatilium vocabula animalium partim sunt vernacula, partim peregrina. Foris muraena [moréia], quod myraina Graece, cybium et thynnus, [atum] cuius item partes Graecis vocabulis omnes, ut melander [atum!] atque uraeon. Vocabula piscium pleraque translata a terrestribus ex aliqua parte similibus rebus, ut anguilla, lingulaca, sudis [estaca; provavelmente um peixe fino e longo]; alia a coloribus, ut haec: asellus, [asinus, jumento recém-nascido] umbra, turdus; alia a vi quadam, ut haec: lupus, canicula, torpedo. Item in conchyliis aliqua ex Graecis, ut peloris, ostrea, echinus. Vernacula ad similitudinem, ut surenae, pectunculi, ungues.”
XIII. (na íntegra)
“Sunt etiam animalia in aqua, quae in terram interdum exeant: alia Graecis vocabulis, ut polypus, hippos potamios, crocodilos, alia Latinis, ut rana, anas, [pato] mergus [mergulhão]; a quo Graeci ea quae in aqua et terra possunt vivere vocant amphibia. E quis rana ab sua dicta voce, anas a nando, mergus quod mergendo in aquam captat escam. [dica para os nomes: verbos associados a ações dos animais]
Item alia in hoc genere a Graecis, ut querquedula, [carvalho] quod kerkedes, alcedo, [alcíone] quod ea halkyon; Latina, ut testudo, quod testa tectum hoc animal, lolligo, [chico ou siba, peixe] quod subvolat, littera commutata, primo volligo. Ut Aegypti in flumine quadrupes sic in Latio, nominati lutra et fiber. Lutra, quod succidere dicitur arborum radices in ripa [litoral] atque eas dissolvere: ab luere lutra. Fiber, ab extrema ora fluminis dextra et sinistra maxime quod solet videri, et antiqui februm [febre] dicebant extremum, a quo in sagis fimbriae [franjas, limites] et in iecore [fígado] extremum fibra, fiber dictus.”
XIV.
“De animalibus in locis terrestribus quae sunt hominum propria primum, deinde de pecore, tertio de feris scribam. Incipiam ab honore publico.”
“Dictator, quod a consule dicebatur, cui dicto audientes omnes essent. Magister equitum, quod summa potestas huius in equites et accensos, ut est summa populi dictator, a quo is quoque magister populi appellatus. Reliqui, quod minores quam hi magistri, dicti magistratus, ut ab albo albatus.”
XV.
“Sacerdotes universi a sacris dicti.”
“Flamines, quod in Latio capite velato erant semper ac caput cinctum habebant filo, filamines dicti.”
XVI.
“In re militari praetor dictus qui praeiret exercitui. Imperator, ab imperio populi qui eos, qui id attemptassent, oppressit hostis. Legati qui lecti publice, quorum opera consilioque uteretur peregre magistratus, quive nuntii senatus aut populi essent. Exercitus, quod exercitando fit melior. Legio, quod leguntur milites in delectu.”
“cohors quae in villa, quod circa eum locum pecus cooreretur, tametsi cohortem in villa Hypsicrates dicit esse Graece Xorton apud poetas dictam.”
ETIMOLOGIA DE MILITAR: “Milites, quod trium milium primo legio fiebat ac singulae tribus Titiensium, Ramnium, Lucerum milia militum mittebant.”
“DE FORA”: “Auxilium appellatum ab auctu, cum accesserant ei qui adiumento essent alienigenae.”
“Insidiae item ab insidendo, cum id ideo facerent quo facilius deminuerent hostis.”
“Turma terima (E in V abiit), quod ter deni equites ex tribus tribubus Titiensium, Ramnium, Lucerum fiebant.” Turma vem de terma, que vem de três vezes, remetendo novamente às 3 tribos originárias de Roma.
“Classicus a classe, qui item cornu aut lituo canit, [canta] ut tum cum classes comitiis ad comitiatum vocant.”
XVII.
“Quae a fortuna vocabula, in his quaedam minus aperta ut pauper, dives, miser, beatus, sic alia.”
“Mendicus a minus, cui cum opus est minus nullo est. »
« Opulentus ab ope, cui eae opimae; ab eadem inops qui eius indiget, et ab eodem fonte copis ac copiosus. »
XVIII.
« Artificibus maxima causa ars, id est, ab arte medicina ut sit medicus dictus, a sutrina sutor, non a medendo ac suendo, quae omnino ultima huic rei: hae enim earum rerum radices, ut in proxumo libro aperietur. »
« vestigator a vestigiis ferarum quas indagatur; venator a vento, quod sequitur cervum ad ventum et in ventum. »
XIX.
« Haec de hominibus: hic quod sequitur de pecore, haec. »
“Capra carpa, a quo scriptum
Omnicarpae caprae.”
“Porcus, quod Sabini dicunt aprunum porcum; proinde porcus, nisi si a Graecis, quod Athenis in libris sacrorum scripta est porke et porkos.”
“Pecori ovillo quod agnatus, agnus. Catulus a sagaci sensu et acuto, ut Cato Catulus; hinc canis: nisi quod ut tuba ac cornu, aliquod signum cum dent, canere [que canta, porque late a noite inteira] dicuntur, quod hic item et noctulucus in custodia et in venando signum voce dat, canis dictus.”
XX.
“Ferarum vocabula item partim peregrina, ut panthera, leo: utraque Graeca, a quo etiam et rete [realmente] quoddam panther et leaena et muliercula Pantheris et Leaena.”
“Camelus suo nomine Syriaco in Latium venit, ut Alexandrea camelopardalis nuper adducta, quod erat figura ut camelus, maculis [manchas] ut panthera.”
“Apri [javali] ab eo quod in locis asperis, nisi a Graecis quod hi kaproi.”
“Cervi, quod magna cornua gerunt, gervi, [bosque] G in C mutavit ut in multis.”
“Lepus, quod Siculi, ut Aeolis quidam Graeci, dicunt leporin” Lábio de coelho.
“Volpes, ut Aelius dicebat, quod volat pedibus.” Pés volantes, que voam.
XXI.
(…)
XXII.
“Quod edebant cum pulte, ab eo pulmentum, ut Plautus; hinc pulmentarium dictum: hoc primum defuit pastoribus.” Diz-se que comidas de textura pastosas vêm do fato de virem do pasto (grãos).
XXIII.
(…)
XXIV.
“Arma ab arcendo, quod his arcemus hostem. Parma, [escudo redondo] quod e medio in omnis partis par. Conum, [elmo] quod cogitur in cacumen versus. Hasta, quod astans solet ferri. Iaculum, quod ut iaciatur fit. Tragula a traiciendo. Scutum a sectura ut secutum, quod a minute consectis fit tabellis. Umbones [cone, escudo] a Graeco, quod ambones.
Gladium C in G commutato a clade, quod fit ad hostium cladem gladium;”
“Balteum, [cinto] quod cingulum [cinto, faixa] e corio [couro] habebant bullatum, balteum dictum.”
“Vallum [trincheira] vel quod ea varicare [afastar] nemo posset vel quod singula ibi extrema bacilla furcillata habent figuram litterae V.”
XXV.
“Mensam escariam cillibam appellabant; ea erat quadrata ut etiam nunc in castris est; a cibo cilliba dicta; postea rutunda facta, et quod a nobis media et a Graecis mesa, mensa dicta potest; nisi etiam quod ponebant pleraque in cibo mensa.”
ANEDOTAS HISTÓRICAS: “O convite do patrono para que o cliente sentasse a sua mesa nem sempre se dava por consideração, mas era para compor o triclinium que era uma sala reservada para as refeições, com 3 leitos dispostos à volta de uma mesa [baixa], e em cada leito cabiam 3 pessoas. O cliente sentava-se longe do patrono, no 3º colchão, isto é, estavam juntos por estarem debaixo do mesmo teto, mas distante do alcance e dos olhares do seu senhor.”
“Segundo CASTELLI a palavra banquete origina-se de banco, parecendo indicar que os banquetes eram ceias onde as pessoas sentavam-se enquanto comiam.” Para mais, ler Juvenal e Petrônio.
trua: buraco
truleo/truleum: trolha, espátula
truella/trulla: pá
“Pelvis pedelvis a pedum lavatione.”
A bacia de banho vai dos pés até a pélvis em altura, aproximadamente, por isso recebe esse nome.
XXVI.
“Pocula a potione, unde potatio et etiam posca.”
Pocula (copo) vem de potione (beber), daí também poção (uma dose ou drink) e bebida ácida (vinagre).
“Vas vinarium grandius sinum ab sinu, [bolso] quod sinum maiorem cavationem quam pocula habebant.”
cartibulum: carteira
“columela. |é| (co·lu·me·la) s.f. 1. Pequena coluna. 2. [Botânica] Eixo vertical dos frutos. 3. [Zoologia] Eixo interior das conchas. 4. Botão calcário no centro do cálice das madréporas (colônia de pólipos).
“columela”, in Dicionário Priberam da Língua Portuguesa [em linha], 2008-2023, https://dicionario.priberam.org/columela.”
columella: estela, monólito
XXVII.
“Praeterea erat tertium genus mensae item quadratae vasorum; vocabatur urnarium quod urnas cum aqua positas ibi potissimum habebant in culina.”
“Urnae dictae, quod urinant in aqua haurienda ut urinator. Urinare est mergi in aquam. [Urinar (antigamente) e(ra) mergulhar na água.]”
“Amburvom [queima] fictum ab urvo, quod ita flexum ut redeat sursum versus ut in aratro [arado] quod est urvum.”
XXVIII.
“Ab sedendo appellatae sedes, sedile, solium, sellae, siliquastrum; deinde ab his subsellium: ut subsipere quod non plane sapit, sic quod non plane erat sella, subsellium. Ubi in eiusmodi duo, bisellium dictum.”
“Armarium et armamentarium ab eadem origine, sed declinata aliter.”
XXIX.
“Mundus ornatus muliebris dictus a munditia.”
XXX.
amictui: toga
Osce: osco (idioma, etnia)
XXXI.
em azul: adicionado ao SUPERGLOSSÁRIO: LATIM (com mais detalhes)
corbula: coração
falces: foice
fiscina: cesta; de fiscus, fisco.
lumecta lumen
mola: moinho
pistrix: baleia, tubarão, outra criatura marinha
XXXII.
aesculo: planta Aesculus hippocastanum
cypro: cobre
moenia: cidade murada
moerus: muro!
XXXIII.
(…)
XXXIV.
(…)
XXXV.
feretrum: féretro = “Padiola para transportar oferendas, despojos e também os mortos.”
lectulis: diminutivo de cama
opercula: tampa
“Qua simplici scansione scandebant in lectum non altum, scabellum; in altiorem, scamnum. Duplicata scansio gradus dicitur, quod gerit in inferiore superiorem. Graeca sunt peristromata et peripetasmata, sic alia quae item convivii causa ibi multa.” Indicativo de que escabelo e scanner têm uma etimologia comum, quem diria!
“Há um leito muito baixo, mais fácil de subirem, que chamamos escabelo [em português: apenas banco baixo]; se o leito for mais alto, se chamo um escano.” OBS: Em português ESCABELO = ESCANO! Então, para a frase fazer sentido talvez tivéssemos de dizer beliche ou apenas uma cama alta.
XXXVI.
“Aeris minima pars sextula, quod sexta pars unciae. [uma onça ou a duodécima parte] Semuncia, [meia onça, um vinte quatro avos; figurativamente, ‘quase nada’] quod dimidia pars unciae: se valet dimidium, ut in selibra [meia libra] et semodio. [meio pedaço, pequena porção]”
“quinarii, quod quinos; sestertius, quod semis tertius. Dupondius [duas libras] enim et semis antiquus sestertius:” O nome da moeda significa, literalmente “1/6”.
“Eadem pecunia vocabulum mutat: nam potest item dici dos, arrabo, [verbo depositar] merces, [salário, renda] corollarium. [gorjeta, pequena gratificação] Dos, si nuptiarum causa data [dote]; haec Graece dotine: ita enim hoc Siculi. [Sicília] Ab eodem donum [dom]: nam Graece ut Aeolis doneion, et ut alii doma [casa] et ut Attici dosin. Arrabo sic data, ut reliquum reddatur: hoc verbum item a Graeco arrhabon.”
“Lucrum ab luendo, [jogando, de ludo] si amplius quam ut exsolveret, quanti esset, receptum. Detrimentum a detritu, quod ea quae trita minoris pretii.”
“Multa ea pecunia quae a magistratu dicta, ut exigi posset ob peccatum; quod singulae dicuntur, appellatae eae multae, et quod olim vinum dicebant multam: itaque cum in dolium aut culleum vinum addunt rustici, prima urna addita dicunt etiam nunc. Poena a poeniendo aut quod post peccatum sequitur. Pretium, quod emptionis aestimationisve causa constituitur, dictum a peritis, quod hi soli facere possunt recte id.”
“Corollarium, si additum praeter quam quod debitum; eius vocabulum fictum a corollis, [grinalda] quod eae, cum placuerant actores, in scaena dari solitae. Praeda [caça, cativo de guerra, presa] est ab hostibus capta, quod manu parta, ut parida praeda. Praemium a praeda, quod ob recte quid factum concessum.”
“Tributum dictum a tribubus, quod ea pecunia, quae populo imperata erat, tributim a singulis pro portione census exigebatur.”
“Hoc ipsum stipendium a stipe [estoque] dictum, quod aes quoque stipem dicebant:”
XXXVII.
(…)
RELEITURA CRÍTICA APÓS FECHAMENTO DE UM CAPÍTULO
Brincadeira proposta: traduzir a primeira frase de cada título:
I. Quemadmodum vocabula essent imposita rebus in lingua Latina, sex libris exponere institui.
A etimologia de algumas palavras do Latim, a essa exposição se destinam os seis próximos livros. [fala dos livros 5 a 10, não dos capítulos 1 a 6 deste livro 5.]
II. Incipiam de locis ab ipsius loci origine.
Comecemos com os lugares que se originaram de nomes próprios de maneira lógica.
III. Loca naturae secundum antiquam divisionem prima duo, terra et caelum, deinde particulatim utriusque multa.
Segundo a antiga divisão, a natureza ocupa dois lugares, céu e terra, porém as particularidades dessa divisão são múltiplas.
IV. Terra dicta ab eo, ut Aelius scribit, quod teritur. Itaque tera in augurum libris scripta cum R uno. (obscuro)
Aélio (?) testemunha: a Terra provém do solo (território, terreno).¹ Daí que nos livros dos augúrios, <terra> era escrita com um <r> apenas.
¹ Como tera equivale a território e terreno em português, este ponto em que a língua latina evoluiu de 1 a 2 “r” se perdeu para nós. Como veremos mais abaixo, podemos “forçar” uma etimologia ligada a outro termo usado para dividir porções de terra, acre, este sim termo que carrega apenas uma consoante e tem uma ortoepia diferente.
V. Ut omnis natura in caelum et terram divisa est, sic caeli regionibus terra in Asiam et Europam.
Assim como toda a natureza (o mundo) está dividido em céu e terra, as regiões em que há terra e há céu são propriamente duas: Ásia e Europa.¹
¹ Obviamente já então se conhecia a África, mas esta era tida como a Europa então.
VI. Ager dictus in quam terram quid agebant, et unde quid agebant fructus causa; alii, quod id Graeci dicunt agron.
Acre [origem do termo agro] se diz de toda porção de terra trabalhada, e que uma vez trabalhada dá frutos [unidade mínima convencionada como necessária para gerar o alimento dos habitantes do local]. É o que os gregos denominavam agron.
VII. Ubi nunc est Roma, Septimontium nominatum ab tot montibus quos postea urbs muris comprehendit; e quis Capitolinum dictum, quod hic, cum fundamenta foderentur aedis Iovis, caput humanum dicitur inventum.
Em Roma há sete montanhas ou colinas que com o passar do tempo se tornaram grandes cidades muradas. Durante a construção do santuário dedicado a Jove (Zeus, Júpiter), no Monte Capitolino, diz-se que no local foi encontrada uma cabeça humana.
VIII. Reliqua urbis loca olim discreta, cum Argeorum sacraria septem et viginti in quattuor partis urbis sunt disposita.
O restante da cidade, composto de 27 santuários dos Argivos, passaram a constituir 4 zonas romanas.
IX. Ager Romanus primum divisus in partis tris, a quo tribus appellata Titiensium, Ramnium, Lucerum.
A parte rural de Roma foi primeiro dividida em três, cujas tribos representantes se chamavam Titienses, Ramneus e Luqueus/Lucerenses.
X. Quod ad loca quaeque his coniuncta fuerunt, dixi; nunc de his quae in locis esse solent immortalia et mortalia expediam, ita ut prius quod ad deos pertinet dicam.
Há lugares que são denominados por nomes mortais, e lugares denominados por nomes imortais; os segundos são ditos como sedes da regência de algum deus.
XI. Quod ad immortalis attinet, haec; deinceps quod ad mortalis attinet videamus.
O quanto havia para se falar dos imortais está acima; doravante falemos dos mortais.
XII. Aquatilium vocabula animalium partim sunt vernacula, partim peregrina.
As palavras que nomeiam os animais aquáticos são em parte vernáculos, em parte de origem estrangeira.
XIII. Sunt etiam animalia in aqua, quae in terram interdum exeant: alia Graecis vocabulis, ut polypus, hippos potamios, crocodilos, alia Latinis, ut rana, anas, mergus; a quo Graeci ea quae in aqua et terra possunt vivere vocant amphibia.
Há animais que vivem tanto na água quanto na terra, e seus nomes são derivados do grego, como em pólipo, hipopótamo, crocodilo; ou se originam do latim, como rã, ?, ?; . Os gregos chamavam a quem vive nos dois meios de anfíbios (i.e. vida dupla).
XIV. De animalibus in locis terrestribus quae sunt hominum propria primum, deinde de pecore, tertio de feris scribam.
De animais cujo habitat é a terra, primeiro falaremos do próprio homem, depois dos animais domesticados, e em terceiro lugar das feras.
XV. Sacerdotes universi a sacris dicti.
O sacerdote é considerado pelos pios universal.
XVI. In re militari praetor dictus qui praeiret exercitui.
Em assuntos militares podemos dizer principalmente as funções dos que executam ou realizem exercícios conforme segue.
XVII. Quae a fortuna vocabula, in his quaedam minus aperta ut pauper, dives, miser, beatus, sic alia.
A palavra fortuna diz respeito a quem tem mais ou menos sorte, sendo aquele com fortuna considerado isento de miséria, divino, beato, e assim por diante.
XVIII. Artificibus maxima causa ars, id est, ab arte medicina ut sit medicus dictus, a sutrina sutor, non a medendo ac suendo, quae omnino ultima huic rei: hae enim earum rerum radices, ut in proxumo libro aperietur.
XIX. Haec de hominibus: hic quod sequitur de pecore, haec.
Falaremos agora do homem; em seguida dos animais domésticos ou rebanhos.
XX. Ferarum vocabula item partim peregrina, ut panthera, leo: utraque Graeca, a quo etiam et rete quoddam panther et leaena et muliercula Pantheris et Leaena.
Feras é uma classe de palavras tanto peregrina, como pantera, leão; quanto grega, como se por pantera e leão. Esses animais machos também têm seus femininos, pantera (pantheris) e leoa.
XXI. Proxima animalia sunt ea quae vivere dicuntur neque habere animam, ut virgulta.
As próximas divisões de animais dizem respeito àqueles que têm e àqueles que não têm circulação sangüínea ou mesmo seiva (no caso vegetal).
XXII. Quae manu facta sunt dicam, de victu, de vestitu, de instrumento, et si quid aliud videbitur his aptum.
Aquilo que é fabricado pela mão, que se diz manual, pode ser alimentos, vestidos, instrumentos, e tudo que colabora no cotidiano do homem.
XXIII. Lana Graecum, ut Polybius et Callimachus scribunt.
Lã vem do grego, como Políbio e Calímaco nos lembram.
XXIV. Arma ab arcendo, quod his arcemus hostem.
A palavra guerra se origina da idéia de “manter afastados, à distância (os inimigos), protegidos (os amigos)”.
XXV. Mensam escariam cillibam appellabant; ea erat quadrata ut etiam nunc in castris est; a cibo cilliba dicta; postea rutunda facta, et quod a nobis media et a Graecis mesa, mensa dicta potest; nisi etiam quod ponebant pleraque in cibo mensa.
A “mesa de carne” era chamada de cama ou leito. Ela era de formato quadrado, como aliás persiste sendo o costume no campo. O nome “mesa de carne” vem do prato de comida chamado “cilliba”. [?, frase controversa, além de sentido da palavra não claro] Com o tempo a mesa de carne tornou-se redonda. Em latim pode-se falar, igualmente, media, além de mensa, mas os gregos chamam mesa. [curiosa reversão com o português! os romanos comiam onde deviam dormir e dormiam onde deviam comer.] A diferença é que na Grécia, respeitando o significado do nome, realmente se serve comida à mesa. Nós romanos herdamos apenas a nomenclatura, sem o respectivo costume.
XXVI. Mensa vinaria rotunda nominabatur cilliba ante, ut etiam nunc in castris.
A mesa redonda em que se punham as uvas ou o vinho também se chamava cilliba na cidade como no campo; ultimamente, porém, se tornou mesa vinária na cidade.
XXVII. Praeterea erat tertium genus mensae item quadratae vasorum; vocabatur urnarium, quod urnas cum aqua positas ibi potissimum habebant in culina.
Havia ainda um terceiro gênero de mesa, quadrada e em forma de vaso, chamada urnário. As urnas, recipientes para armazenar água, maioria das vezes alojados na cozinha, ficavam sobre o urnário.
XXVIII. Ab sedendo appellatae sedes, sedile, solium, sellae, siliquastrum; deinde ab his subsellium: ut subsipere quod non plane sapit, sic quod non plane erat sella, subsellium.
De sentar são chamados assentos, sofás, cadeiras, trenós. Subsellium: tomar um assento, assentar-se, o que não faz muito sentido, já que quem senta, senta sobre e não sob alguma coisa!
XXIX. Mundus ornatus muliebris dictus a munditia.
A palavra “ornato” ou “decoro” (decoração) as mulheres tiraram de “pureza”.
XXX. Prius deinde indutui, tum amictui quae sunt tangam.
Há uma roupa íntima que se oculta por debaixo da roupa habitual, chamada tanga.
XXXI. Instrumenta rustica quae serendi aut colendi fructus causa facta.
Instrumentos agrícolas que servem para semear e colher.
XXXII. Aedificia nominata a parte ut multa: ab aedibus et faciendo maxime aedificium.
Existem muitos tipos de edifícios: desde o menor (casa) ao maior (prédio).
XXXIII. Quoniam vicus constat ex domibus, nunc earum vocabula videamus.
Uma vila é um conjunto de casas, então vejamos alguns nomes de vilas.
XXXIV. [frase corrompida]
XXXV. Super lectulis origines quas adverti, hae: lectica, quod legebant unde eam facerent stramenta atque herbam, ut etiam nunc fit in castris; lecticas, ne essent in terra, sublimis in his ponebant; nisi ab eo quod Graeci antiqui dicebant lektron lectum potius.
Há várias palavras para designar leito ou cama. O mais antigo se refere ao móvel feito de madeira e grama usado no campo. Mas esses leitos ficavam no próprio chão. Depois se tornou costume suspender o leito e chamá-lo cama, com pernas para colocar a posição do corpo deitado alguns centímetros acima do solo.
XXXVI. Pecuniae signatae vocabula sunt aeris et argenti haec: as ab aere; dupondius ab duobus ponderibus, quod unum pondus assipondium dicebatur; id ideo quod as erat libra pondo.
Pecúnia ou dinheiro é feito de prata forjada, e tem esses nomes: libra dupla, porque tem dois pesos; ou libra, pois consiste de um peso. Libra, o nome, vem de “peso”, a balança, por ser considerado um objeto pesado (as moedas).
XXXVII.
Ad vocabula quae pertinere sumus rati ea quae loca et ea quae in locis sunt satis ut arbitror dicta, quod neque parum multa sunt aperta neque, si amplius velimus, volumen patietur.
Aqui tratamos das palavras que pertencem a um local ou derivam de algum local, das que podemos determinar. Muitas outras têm origem indeterminada, este volume de descobertas sendo pequeno em comparação.
LIBER VI
I.
“Origines verborum quae sunt locorum et ea quae in his in priore libro scripsi.”
No livro anterior falamos de palavras que designavam locais.
“Huius rei auctor satis mihi Chrysippus et Antipater et illi in quibus, si non tantum acuminis, at plus litterarum, in quo est Aristophanes et Apollodorus, qui omnes verba ex verbis ita declinari scribunt, ut verba litteras alia assumant, alia mittant, alia commutent, ut fit in turdo, [tordo, pássaro] in turdario et turdelice. Sic declinantes Graeci nostra nomina dicunt Lucienum Leukienon et Quinctium Kointion, et nostri illorum Aristarchon Aristarchum et Diona Dionem; sic, inquam, consuetudo nostra multa declinavit a vetere, ut ab solu solum, ab Loebeso Liberum, ab Lasibus Lares: quae obruta vetustate ut potero eruere conabor. [tentar resgatar]”
II.
“Dicemus primo de temporibus, tum quae per ea fiunt, sed ita ut ante de natura eorum: ea enim dux fuit ad vocabula imponenda homini.”
“Primeiro falaremos sobre os tempos, depois sobre os eventos que se desdobraram neles, em sua essência: estes eventos guiaram o homem a criar as palavras.”
“Duo motus solis: alter cum caelo, quod movetur ab Iove rectore, qui Graece Dia appellatur, cum ab oriente ad occasum venit, quo tempus id ab hoc deo dies appellatur. Meridies ab eo quod medius dies. D antiqui, non R in hoc dicebant, ut Praeneste incisum in solario vidi. Solarium dictum id, in quo horae in sole inspiciebantur, vel horologium ex aqua, quod Cornelius in Basilica Aemilia et Fulvia inumbravit. Diei principium mane [manhã], quod tum manat dies ab oriente, nisi potius quod bonum antiqui dicebant manum, ad cuiusmodi religionem Graeci quoque cum lumen affertur, solent dicere phos agathon.
Suprema summum diei, id ab superrimo. Hoc tempus XII Tabulae dicunt occasum esse solis; sed postea lex Plaetoria id quoque tempus esse iubet supremum quo praetor in Comitio supremam pronuntiavit populo. Secundum hoc dicitur crepusculum a crepero [escuro, incerto]: id vocabulum sumpserunt a Sabinis, unde veniunt Crepusci nominati Amiterno, qui eo tempore erant nati, ut Lucii prima luce in Reatino; crepusculum significat dubium; ab eo res dictae dubiae creperae, quod crepusculum [obscuridade, luz fraca] dies etiam nunc sit an iam nox multis dubium.”
“id tempus dictum a Graecis hespera, Latine vesper; ut ante solem ortum quod eadem stella vocatur iubar, [estrela-da-manhã, glória, majestade] quod iubata”
“Inter vesperuginem et iubar dicta nox intempesta, ut in Bruto Cassii quod dicit Lucretia:
Nocte intempesta nostram devenit domum.”
“Intempestam Aelius dicebat cum tempus agendi est nullum”
“solstitium, quod sol eo die sistere videbatur, quo ad nos versum proximus est. Sol cum venit in medium spatium inter brumam et solstitium, quod dies aequus fit ac nox, aequinoctium dictum. Tempus a bruma ad brumam dum sol redit, vocatur annus, quod ut parvi circuli anuli, sic magni dicebantur circites ani, unde annus.
Huius temporis pars prima hiems, quod tum multi imbres; hinc hibernacula, hibernum; vel, quod tum anima quae flatur omnium apparet, ab hiatu hiems. Tempus secundum ver, quod tum virere, incipunt virgulta ac vertere se tempus anni; nisi quod Iones dicunt er ver. Tertium ab aestu aestas; hinc aestivum; nisi forte a Graeco aithesthai. Quartum autumnus, ab augendis hominum opibus dictus frugibusque coactis, quasi auctumnus.
Ut annus ab sole, sic mensis a lunae motu dictus, dum ab sole profecta rursus redit ad eum. Luna quod Graece olim dicta mene, unde illorum menes, ab eo nostri.” A relação indelével entre menstruação e meses, lua e mulher/sexo.
“Lustrum nominatum tempus quinquennale a luendo, id est solvendo, quod quinto quoque anno vectigalia et ultro tributa per censores persolvebantur. Seclum spatium annorum centum vocarunt, dictum a sene, quod longissimum spatium senescendorum hominum id putarunt. Aevum ab aetate omnium annorum (hinc aeviternum, quod factum est aeternum): quod Graeci aiona, id ait Chrysippus esse aei on.”
III.
“Ad naturale discrimen civilia vocabula dierum accesserunt. Dicam prius qui deorum causa, tum qui hominum sunt instituti. Dies Agonales per quos rex in Regia arietem immolat, dicti ab <agon,> eo quod interrogat minister sacrificii <agone?>: nisi si a Graeca lingua, ubi agon princeps, ab eo quod immolatur a principe civitatis et princeps gregis immolatur. Carmentalia nominantur quod sacra tum et feriae Carmentis.”
Descreveremos algumas palavras do cotidiano que perderam seu sentido com o passar do tempo. Primeiro falarei das palavras cuja função é se referir aos deuses, depois daquelas que se referem ao homem em si. Agon vem do costume do rei, periodicamente, sacrificar um carneiro. A razão disso é que aquele que ministra o sacrifício pergunta agone? (“devo seguir adiante/agir?”). Na Grécia o sacrifício em honra da polis tinha como objeto sacrificado o melhor carneiro do rebanho. Esses rituais se chamam Carmentalia, devido aos feriados e banquetes serem acompanhados por música.
“Rex cum ferias menstruas Nonis Februariis edicit, hunc diem februatum appellat; februm Sabini purgamentum, et id in sacris nostris verbum non ignotum: nam pellem capri, cuius de loro caeduntur puellae Lupercalibus, veteres februm vocabant, et Lupercalia Februatio, ut in Antiquitatum libris demonstravi.”
“Feralia ab inferis et ferendo [repouso], quod ferunt tum epulas [mesa, banquete] ad sepulcrum quibus ius ibi parentare.”
LEMBRETE DE QUE MARÇO ERA O PRIMEIRO MÊS (setembrum, octobrum, novembrum, decembrum): “Terminalia, quod is dies anni extremus constitutus: duodecimus enim mensis fuit Februarius et cum intercalatur inferiores quinque dies duodecimo demuntur mense.”
“In libris Saliorum quorum cognomen Agonensium, forsitan hic dies ideo appelletur potius Agonia.” Os dias do sacrifício agonístico descrito no caput eram no mês de agosto, daí seu nome.
“Palilia dicta a Pale, quod ei feriae, ut Cerialia a Cerere.”
“Quinquatrus minusculae dictae Iuniae Idus ab similitudine maiorum, quod tibicines tum feriati vagantur per urbem et conveniunt ad Aedem Minervae.”
“Aliquot huius diei vestigia fugae in sacris apparent, de quibus rebus Antiquitatum Libri plura referunt. Nonae Caprotinae, quod eo die in Latio Iunoni Caprotinae mulieres sacrificant et sub caprifico faciunt;” Capricórnio, antigo mês nove.
“Furrinalia a Furrina, quod ei deae feriae publicae, dies is”
“Volcanalia a Volcano, quod ei tum feriae et quod eo die populus pro se in ignem animalia mittit.” Lançam animais à pira para comemorar a data.
“Volturnalia a deo Volturno, cuius feriae tum. Octobri mense Meditrinalia dies dictus a medendo, quod Flaccus flamen Martialis dicebat hoc die solitum vinum novum et vetus libari et degustari medicamenti causa; quod facere solent etiam nunc multi cum dicunt:
Novum vetus vinum bibo: novo veteri morbo medeor. [Curarei o velho pelo novo: a velha doença se cura com o novo vinho (época da colheita das vinhas)]”
Conexão de novo com (mês) nove.
“De statutis diebus dixi; de annalibus nec die statutis dicam. » Onde termina o divino e começa o humano.
« Paganicae eiusdem agriculturae causa susceptae, ut haberent in agris omnis pagus, unde Paganicae dictae.” Até a origem de pagão é divina (aqueles que cultivavam o solo)!
IV.
“De his diebus satis; nunc iam, qui hominum causa constituti, videamus. Primi dies mensium nominati Kalendae, quod his diebus calantur eius mensis Nonae a pontificibus, quintanae an septimanae sint futurae, in Capitolio in Curia Calabra sic: <Die te quinti kalo Iuno Covella> aut <Septimi die te kalo Iuno Covella.>
Nonae appellatae aut quod ante diem nonum Idus semper, aut quod, ut novus annus Kalendae Ianuariae ab novo sole appellatae, novus mensis ab nova luna Nonae; eodem die in Urbem qui in agris ad regem conveniebat populus. Harum rerum vestigia apparent in sacris Nonalibus in Arce, quod tunc ferias primas menstruas, quae futurae sint eo mense, rex edicit populo. Idus ab eo quod Tusci Itus, vel potius quod Sabini Idus dicunt.”
Agora falaremos dos nomes relativos aos dias cuja causa é o próprio homem. Os primeiros dias de cada mês são chamados de calendas, havendo uma celebração religiosa apontada para cada dia nono, seja ela realizada no Capitólio ou na Cúria Calábria (…)
No nono dia as pessoas do campo iam à cidade ver o rei. (…)”
“Contrarii horum vocantur dies nefasti, per quos dies nefas fari praetorem ‘do’, [dar] ‘dico’, [dizer] ‘addico’; [adicionar] itaque non potest agi: necesse est aliquo eorum uti verbo, cum lege quid peragitur.” O adjetivo nefasto tem uma curiosa etimologia: deriva de dia sabático ou ocioso, de nada-fazer. Depois disso sua conotação ficou poluída: um dia nefasto (onde com certeza muitas coisas acontecem).
“Intercisi dies sunt per quos mane et vesperi est nefas, medio tempore inter hostiam caesam et exta porrecta fas; a quo quod fas tum intercedit aut eo intercisum nefas, intercisi. Dies qui vocatur sic <Quando rex comitiavit fas,> is dictus ab eo quod eo die rex sacrificio ius dicat ad Comitium, ad quod tempus est nefas, ab eo fas: itaque post id tempus lege actum saepe.
Dies qui vocatur <Quando stercum delatum fas,> ab eo appellatus, quod eo die ex Aede Vestae stercus everritur et per Capitolinum Clivum in locum defertur certum. Dies Alliensis ab Allia fluvio dictus: nam ibi exercitu nostro fugato Galli obsederunt Romam.” Toda sociedade tem seu dia do lixo.
“Quod ad singulorum dierum vocabula pertinet dixi. Mensium nomina fere sunt aperta, si a Martio, ut antiqui constituerunt, numeres: nam primus a Marte. Secundus, ut Fulvius scribit et Iunius, a Venere, quod ea sit Aphrodite; cuius nomen ego antiquis litteris quod nusquam inveni, magis puto dictum, quod ver omnia aperit, Aprilem. Tertius a maioribus Maius, quartus a iunioribus dictus Iunius.” Explicando os nomes dos meses, quando o calendário possui apenas 10, que não aludem diretamente a números: na verdade o número continua sendo a razão de seu batismo, via símbolos. Marte, deus da guerra, ou o planeta, é associado ao número 1 (março). De alguma forma bem sinuosa, o 2 (abril) é associado a Afrodite – mês do amor! O número 3 a Maia (despontar da primavera no hemisfério norte), e o 4 a Juno ou Hera, Iunio.
“Ad hos qui additi, prior a principe deo Ianuarius appellatus; posterior, ut idem dicunt scriptores, ab diis inferis Februarius appellatus, quod tum his parentetur; ego magis arbitror Februarium a die februato, quod tum februatur populus, id est Lupercis nudis lustratur antiquum oppidum Palatinum gregibus humanis cinctum.” Sobre a reforma que tornou o ano duodecimal: o cristianismo, com Januário, influenciou a nomenclatura do (agora) 1º mês. Februa, no entanto, segue o panteão heleno: é a mãe de Marte, que vem depois, como o filho vem depois. Februatur é um tanto ambíguo, pois é relativo a febre, e fevereiro é normalmente um mês de festas populares (e, insinua-se, promiscuidade). Porém é lógico pensar que a mãe do deus da guerra tivesse um atributo ligado ao calor anormal do corpo ou a algum tipo de comoção!
V.
“Quod ad temporum vocabula Latina attinet, hactenus sit satis dictum; nunc quod ad eas res attinet quae in tempore aliquo fieri animadverterentur, dicam, ut haec sunt: legisti, cursus, ludens; de quis duo praedicere volo, quanta sit multitudo eorum et quae sint obscuriora quam alia.”
Quanto às demais nomenclaturas latinas associadas ao tempo, já falamos o suficiente. Discorrerei agora sobre alguns casos isolados de verbos. Ler, correr, jogar: para essas ações há uma infinidade de verbos e demais palavras derivadas; e as etimologias são uma mais obscura que a outra.
TEMPORA & CASUS
“Cum verborum declinatuum genera sint quattuor, unum quod tempora adsignificat neque habet casus, ut ab lego leges, lege; alterum quod casus habet neque tempora adsignificat, ut ab lego lectio et lector; tertium quod habet utrunque et tempora et casus, ut ab lego legens, lecturus; quartum quod neutrum habet, ut ab lego lecte ac lectissime: horum verborum si primigenia sunt ad mille, ut Cosconius scribit, ex eorum declinationibus verborum discrimina quingenta milia esse possunt ideo, quod a singulis verbis primigeniis circiter quingentae species declinationibus fiunt.” De mil palavras em sua forma original, é afirmado por Quinto Coscônio que, devido aos casos e flexões idiomáticas, o latim poderia ter por volta de 500 mil palavras únicas, uma vez que há 500 maneiras de flexioná-las.
“Quare si quis primigeniorum verborum origines ostenderit, si ea mille sunt, quingentum milium simplicium verborum causas aperuerit una; sin nullius, tamen qui ab his reliqua orta ostenderit, satis dixerit de originibus verborum, cum unde nata sint, principia erunt pauca, quae inde nata sint, innumerabilia.” Nada se pode dizer sobre a origem de uma palavra, per se. A etimologia e a filologia não tratam disso: tratam do estudo das transformações, até as mais remotas registradas.
“A quibus iisdem principiis antepositis praeverbiis paucis immanis verborum accedit numerus, quod praeverbiis inmutatis additis atque commutatis aliud atque aliud fit: ut enim et processit, et recessit, sic accessit et abscessit; item incessit et excessit, sic successit et decessit, discessit et concessit. Quod si haec decem sola praeverbia essent, quoniam ab uno verbo declinationum quingenta discrimina fierent, his decemplicatis coniuncto praeverbio ex uno quinque milia numero efficerentur, ex mille ad quinquagies centum milia discrimina fieri possunt.” Às palavras flexionáveis Varro adiciona os casos das palavras “únicas”, imutáveis, que podem se combinar com as primeiras para gerar novas palavras (advérbios). Exemplos: pro, re, ac, ab, in, ex, su[b/p], de, dis, con… Logo, se há hipotéticas 500 flexões que possam derivar de uma só palavra, mesmo em havendo tão-só 10 partículas desse tipo (já uma subestimação), o número de flexões da mesma palavra, procedendo a essa multiplicação, atingiria a assustadora cifra dos 5 mil!!
“Democritus, Epicurus, item alii qui infinita principia dixerunt, quae unde sint non dicunt, sed cuiusmodi sint, tamen faciunt magnum: quae ex his constant in mundo, ostendunt. Quare si etymologus principia verborum postulet mille, de quibus ratio ab se non poscatur, et reliqua ostendat, quod non postulat, tamen immanem verborum expediat numerum.” Demócrito e Epicuro diziam que havia potencialmente infinitos mundos. Varro brinca com essa noção: há então infinitos mundos com infinitas palavras novas, incalculáveis.
“Verborum quae tempora adsignificant ideo locus, difficillimus etyma, quod neque his fere societas cum Graeca lingua, neque vernacula ea quorum in partum memoria adfuerit nostra; e quibus, ut dixi, quae poterimus.”
VI.
“Incipiam hinc primum quod dicitur ago. Actio ab agitatu facta. Hinc dicimus <agit gestum tragoedus,> et <agitantur quadrigae>; hinc <agitur pecus pastum.> Qua vix agi potest, hinc angiportum; qua nil potest agi, hinc angulus, vel quod in eo locus angustissimus, cuius loci is angulus.”
Dizemos “o piloto da quadriga age” e “as quadrigas estão agitadas”, pois a ação vem da idéia de agitação [não seria o contrário?]. E ainda “o gado pasta”. Beco ou viela (ango-portus) vem de “impossibilidade de andar”, caminho estreito, apertado ou sem-saída. [Ango é “(eu) aperto” e portum “entrada, passagem, abrigo”] De onde não se pode agir ou fazer nada a respeito, diz-se ângulo, [canto, mas também recinto e sala de aula!] sendo seu extremo (o ângulo muito apertado) o angustissimus [sem tradução], que quer dizer desfiladeiro, dificuldade, e começa a tanger o significado de angústia, que não por acaso possui o mesmo prefixo, portanto: dificuldade, grande aflição.”
“Curare a cura dictum. Cura, quod cor urat; [coração que arde, inflama]¹ curiosus,² quod hac praeter modum utitur. Recordari, rursus in cor revocare. Curiae, ubi senatus rempublicam curat, et illa ubi cura sacrorum publica; ab his curiones. [I – de curĭa: Curião, sacerdote da cúria. Pregoeiro público. II – de cura: O que é consumido por preocupações, emagrecido por preocupações.]”
¹ Inplicações heideggerianas.
² Dois significados antitéticos: “curiosus,-a,-um. (cura). Que toma cuidado, cuidadoso. Excessivamente cuidadoso, minucioso. Indiscreto, impertinente.”
VII.
“Narro, cum alterum facio narum, a quo narratio, per quam cognoscimus rem gestam.”
“Hinc fana nominata, quod pontifices in sacrando fati sint finem; hinc profanum, quod est ante fanum coniunctum fano; hinc profanatum quid in sacrificio atque Herculi decuma appellata ab eo est quod sacrificio quodam fanatur, id est ut fani lege fit. Id dicitur polluctum, quod a porriciendo est fictum: cum enim ex mercibus libamenta porrecta sunt Herculi in aram, tum polluctum est, ut cum profanatum dicitur, id est proinde ut sit fani factum: itaque ibi olim in fano consumebatur omne quod profanatum erat, ut etiam nunc fit quod praetor urbanus quotannis facit, cum Herculi immolat publice iuvencam.”
“Hinc dicuntur eloqui ac reloqui in fanis Sabinis, e cella dei qui loquuntur. Hinc dictus loquax, qui nimium loqueretur; hinc eloquens, qui copiose loquitur; hinc colloquium, cum veniunt in unum locum loquendi causa; hinc adlocutum mulieres ire aiunt, cum eunt ad aliquam locutum consolandi causa; hinc quidam loquelam dixerunt verbum quod in loquendo efferimus.”
“Pronuntiare dictum a pro et nuntiare; pro idem valet quod ante, ut in hoc: proludit. Ideo actores pronuntiare dicuntur, quod in proscaenio enuntiant poetae cogitata, quod maxime tum dicitur proprie, novam fabulam cum agunt. Nuntius enim est a novis rebus nominatus, quod a verbo Graeco potest declinatum; ab eo itaque Neapolis illorum Novapolis ab antiquis vocitata nostris.” O verbo nunciar existe, mas é obsoleto em língua portuguesa! Assim como prenunciar, que não é o mesmo que vaticinar (vaticinar uma premonição, como o cognato poderia levar a crer) nem pronunciar.
“Sic ab eadem origine novitas et novicius et novalis in agro et <sub Novis> dicta pars in Foro aedificiorum, quod vocabulum ei pervetustum, ut Novae Viae, quae via iam diu vetus.”
« Aenea! — Quis is est qui meum nomen nuncupat? »
“Dico originem habet Graecam, quod Graeci deiknyo. Hinc etiam dicare”
“Hinc iudicare, quod tunc ius dicatur; hinc iudex, [juiz] quod ius dicat accepta potestate; hinc dedicat, id est quibusdam verbis dicendo finit: sic, enim aedis sacra a magistratu pontifice praeeunte, dicendo dedicatur. Hinc, ab dicendo, indicium; hinc illa: indicit bellum, indixit funus, [funeral, peste] prodixit diem, addixit iudicium; hinc appellatum dictum in mimo, ac dictiosus;” “hinc dictator magister populi, quod is a consule debet dici; hinc antiqua illa addici numo et dicis causa et addictus.”
“hinc doctor qui ita inducit, ut doceat.” “Ab eodem principio documenta, quae exempla docendi causa dicuntur.”
“Disputatio et computatio e propositione putandi, quod valet purum facere; ideo antiqui purum putum appellarunt; ideo putator, quod arbores puras facit; ideo ratio putari dicitur, in qua summa fit pura: sic is sermo in quo pure disponuntur verba, ne sit confusus atque ut diluceat, dicitur disputare.” Vínculo improvável para nós do adjetivo puro e do verbo reputar.
“Quod dicimus disserit item translaticio aeque ex agris verbo: nam ut holitor disserit in areas sui cuiusque generis res, sic in oratione qui facit, disertus.” Dissertar: dizer no deserto!
“Hinc etiam, a quo ipsi consortes, sors; hinc etiam sortes, quod in his iuncta tempora cum hominibus ac rebus; ab his sortilegi; ab hoc pecunia quae in faenore sors est, impendium quod inter se iungit.”
“Vicina horum quiritare, iubilare. Quiritare dicitur is qui Quiritum fidem clamans inplorat. Quirites a Curensibus; ab his cum Tatio rege in societatem venerunt civitatis. Ut quiritare urbanorum, sic iubilare rusticorum:”
“Sic triumphare appellatum, quod cum imperatore milites redeuntes clamitant per Urbem in Capitolium eunti <Io triumphe>; id a thriamboi ac Graeco Liberi cognomento potest dictum.”
“Ab eadem sponte, a qua dictum spondere, declinatum despondet et respondet et desponsor et sponsa, item sic alia. Spondet enim qui dicit a sua sponte <spondeo>; qui spopondit, est sponsor; qui idem ut faciat obligatur sponsu, consponsus.” Esponsais também? Realmente confirmado no parágrafo seguinte!
“Etiam spes a sponte potest esse declinata, quod tum sperat cum quod volt fieri putat: nam quod non volt si putat, metuit, non sperat.” A ancestral esperança de não ouvir um não como resposta.
VIII.
—“Tertium gradum agendi esse dicunt, ubi quid faciant; in eo propter similitudinem agendi et faciendi et gerendi quidam error his qui putant esse unum. Potest enim aliquid facere et non agere, ut poeta facit fabulam et non agit, contra actor agit et non facit, et sic a poeta fabula fit, non agitur, ab actore agitur, non fit. Contra imperator quod dicitur res gerere, in eo neque facit neque agit, sed gerit, id est sustinet, tralatum ab his qui onera gerunt, quod hi sustinent.”
« Ut fictor cum dicit fingo, figuram imponit, quom dicit formo, formam, sic cum dicit facio, faciem imponit; a qua facie discernitur, ut dici possit aliud esse vestimentum, aliud vas, sic item quae fiunt apud fabros, fictores, item alios alia. »
IX.
(…)
X.
“Sed quoniam in hoc de paucis rebus verba feci plura, de pluribus rebus verba faciam pauca, et potissimum quae in Graeca lingua putant Latina, ut scalpere a skaleuein, sternere a stronnyein, lingere a lichmasthai, i ab ithi, ite ab ite, gignitur a gignetai, ferte a pherete, providere a proidein, errare ab errein, ab eo quod dicunt strangalan strangulare, tinguere a tengein.”
XI.
“Quod ad origines verborum huius libri pertinet, satis multas arbitror positas huius generis;”
“…hunc de temporibus et quae cum his sunt coniuncta, deinceps in proximo de poeticis verborum originibus scribere incipiam.”
LIBER VII
“Contempla et conspicare idem esse apparet, ideo dicere tum, cum templum facit, augurem conspicione, qua oculorum conspectum finiat. Quod cum dicunt conspicionem, addunt cortumionem, dicitur a cordis visu: cor enim cortumionis origo.”
“intempesta nox dicta ab tempestate, tempestas ab tempore; nox intempesta, quo tempore nihil agitur.”
“Eius signa sunt, quod has septem stellas Graeci ut Homerus vocant hamaxan, [martelo] et propinquum eius signum booten, [bota] nostri eas septem stellas triones [boves, ver abaixo] et temonem [escudo] et prope eas axem: [machado] triones enim et boves appellantur a bubulcis etiam nunca, máxime cum arant terram; e quis ut dicti
Valentes glebarii”
FRAGMENTA
Seclusão Anagógica 